Przedawnienie roszczeń, czyli kiedy nie trzeba spłacać długu cz. II

Niniejszy wpis stanowi kontynuację rozważań dotyczących instytucji przedawnienia roszczeń w prawie cywilnym. Poruszę w nim następujące kwestie:

1) w jaki sposób ustalamy rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia,
2) w jakich przypadkach bieg ten nie rozpoczyna się a rozpoczęty ulega zawieszeniu,
3) jak wygląda uprzywilejowaną pozycja osoby nie mającej pełnej zdolności do czynności prawnych i osoby, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia.

Rozpocznijmy od pierwszego z zagadnień, tzn. kiedy rozpoczyna się bieg terminu przedawnienia. Zgodnie z treścią art. 120 k.c. § 1. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.
§ 2. Bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia.

Zasadnicze znaczenie ma tu więc tzw. wymagalność roszczenia. Próżno szukać definicji tego zagadnienia, natomiast najprościej wskazać można, że roszczenie staje się wymagalne, gdy wierzyciel może skutecznie żądać od dłużnika zadośćuczynienia jego roszczeniu. Od powyższej zasady ustawodawca wprowadza dwa wyjątki. Po pierwsze wskazuje, iż w przypadku gdy wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego np. wezwania dłużnika do wykonania świadczenia, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Ma to na celu zapobieżenie sytuacjom, w których wierzyciel będzie nadmiernie odwlekał w czasie dokonanie odpowiedniej czynności. Drugim wyjątkiem jest oznaczenie początku biegu przedawnienia roszczenia o zaniechanie, jest nim bowiem dzień, w którym dłużnik postąpił sprzecznie ze swoim obowiązkiem. ( tak: Piotr Nazaruk w: Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. Jerzego Ciszewskiego, wydanie II, LexisNexis 2014).

Kiedy natomiast bieg przedawnienia nie rozpoczyna się a rozpoczęty ulega zawieszeniu? Odpowiedź na to pytanie znajdziemy w treści art. 121 kc, zgodnie z którym powyższe skutki mają zastosowanie:
1) co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
2) co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
3) co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;
4) co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody.

Zwróćmy uwagę, iż przypadki wskazane w punktach 1-3 dotyczą tylko określonych podmiotów i przysługujących tylko im roszczeń w następujących relacjach: dziecko – rodzic, przez czas trwania władzy rodzicielskiej (punkt 1), osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych – opiekun lub kurator, przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli ( punkt 2) oraz małżonek-współmałżonek, przez czas trwania małżeństwa ( punkt 3).

Jeżeli natomiast chodzi o punkt 4 powołanego przepisu to odmiennie od powyższych regulacji dotyczy on wszystkich podmiotów prawa cywilnego oraz wszelkich przysługujących im roszczeń, ważne jest jedynie, by nastąpiła ustawowa przesłanka w postaci niemożności dochodzenia roszczeń wskutek siły wyższej, aż do czasu ustania tej przeszkody.

Ostatnią kwestią jest wskazanie uprzywilejowanej pozycji osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych i osoby, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia. 

Zgodnie bowiem z treścią art. 122 k.c.:
§ 1. Przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia.
§ 2. Jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, jego bieg liczy się od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia.
§ 3. Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio do biegu przedawnienia przeciwko osobie, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia.”

Zgodnie z Piotrem Machnikowskim w powołanym przepisie „ chodzi (…) o ochronę osób, które z powodu braku odpowiedniej reprezentacji mogłyby nie zdążyć przed upływem terminu przedawnienia dokonać czynności przerywającej jego bieg. Dotyczy on wszystkich roszczeń przysługujących tym osobom, także wynikających z czynności, których dana osoba może dokonywać samodzielnie” ( vide: Kodeks Cywilny. Komentarz, pod redakcją Edwarda Gniewka, Piotra Machnikowskiego, wydanie 5., Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 r., s. 289).

Przez dwuletni okres ochronny „następuje wstrzymanie upływu przedawnienia, który nie może nastąpić wcześniej niż po dwóch latach od chwili ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo ustania przyczyny jego ustanowienia. Ten dwuletni okres jest okresem sztywnym, to znaczy ma zastosowanie do wszystkich terminów przedawnienia, w tym także do tych, które są krótsze niż dwa lata. Celem tego przepisu jest ochrona interesów osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych, chodzi bowiem o to, ażeby one albo ich przedstawiciele ustawowi mogli należycie zorientować się w swoich sprawach majątkowych i podjąć niezbędne kroki w celu ich ochrony, prowadzenia lub realizacji, co zawsze wymaga pewnego czasu. Ochrona interesów tych osób nie byłaby pełna, gdyby ustawodawca nie rozszerzył jej na osoby, które pomimo istniejącej podstawy do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia (art. 13 k.c.) nie zostały ubezwłasnowolnione. Jak wynika bowiem z doświadczenia życiowego, ubezwłasnowolnienie całkowite, które następuje tylko na wniosek (art. 545 k.p.c.), dotyczy w praktyce tylko pewnego procentu osób” ( tak: Rudnicki Stanisław, Trzaskowski Roman, komentarz do art. 122 w: Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część Ogólna, pod redakcją Jacka Gudowskiego, LexisNexis 2014).

Powyższe przepisy z pewnością nie są proste, jednak niezwykle istotne z punktu widzenia ochrony praw każdego z nas. Po przeczytaniu tegoż artykułu być może przypomnimy sobie o kimś w naszym otoczeniu, kto mógłby skorzystać z dobrodziejstwa przywołanych uregulowań i pomożemy mu w rozwiązaniu jego problemów.

Radca prawny
Ewa Ciesielska